Dobremente vulneradas
Discapacidade e violencia de xénero

J.V.R

Todo accionar, práctica ou omisión que vulnere os dereitos humanos e que afecte á realización persoal, a liberdade, a privacidad, o desenvolvemento cultural, a igualdade de oportunidades e o benestar das persoas, pode sinalarse como un acto de violencia.

Agora ben, tamén é necesario suliñar, que non todos estamos igualmente expostos ante a violencia. Xa sexa por diversos e numerosos motivos como son o xénero, a raza, a cultura, a idade ou a condición social, os riscos de ser vítima de actos violentos aumentan notablemente, máis aínda, si varios destes factores coinciden nunha mesma persoa.

Coñecendo a estreita relación que existe entre discapacidade, pobreza e falta de igualdade fronte a educación, o emprego digno, a cobertura médica, a asistencia social e a contención familiar respecto de persoas sen discapacidade, podemos comezar a entender porqué este sector da sociedade atópase nunha condición de gran indefensión ante prácticas de violencia, máis ou menos evidentes.

Esta alerta quedou recentemente demostrada a través das máis groseiras manifestacións de violencia; a maioría dos casos foi protagonizada por adolescentes de clase media en países do primeiro mundo, como no Estado Español.

Trátase de varios feitos onde grupos de mozos agrediron e humillaron a outros mozos ou adultos con discapacidade e logo de rexistrar as vexacións cos seus teléfonos móbiles difundiron as imaxes a través dun portal de Internet como é Youtube.

O caso máis recente sucedeu en Bilbao, onde un home con trastornos psíquicos foi interceptado por un grupo de mozos de entre 18 e 22 anos, que decidiron “divertirse” rapándolle a cabeza. Mentres algúns retiveron á vítima pola forza, pegándolle golpes nas mans co pau dunha escoba, outros dous encargáronse de raparlle a cabeza e as cellas, utilizando para iso unhas tesouras e maquiniñas de afeitar. Como o home ofreceu resistencia os agresores provocáronlle diversos cortes no coiro cabelludo e contusións por todo o corpo. Cando acabaron de raparlle, continuaron inflixiéndolle un trato humillante e ameazaron con darlle outra malleira si denunciaba o ocorrido.

Ante a proliferación destes feitos de violencia e desta nova tendencia de regodearse subindo os vídeos a Internet, as principais organizacións sobre discapacidade do Estado como FAMMA (Federación de Asociacións de Persoas con Discapacidade Física e Orgánica da Comunidade de Madrid) e o CERMI (Comité Español de Representantes de Minusválidos) manifestáronse a través de actos e comunicados de prensa, instando á sociedade a non dar volta a cara fronte a gravidade e o inaudito destes feitos.

Pero estas prácticas alcanzan aínda dimensións máis alarmantes cando as vítimas, ademais de ter unha discapacidade, son mulleres.

A confluencia destes factores de xénero e condición envórcaas dentro dun dos grupos con máis riscos de ser vítimas de violencia, e máis aínda si a discapacidade vai asociada a trastorno mental ou discapacidade motriz e comunicativa severas.

Aínda que apenas existen cifras precisas que evidencian que as mulleres con discapacidade sofren violencia de xénero, os exemplos lamentablemente sobran.

Fai apenas un ano, coñeceuse na provincia de Mendoza, Arxentina, o caso dunha moza con discapacidade mental violada e embarazada dentro do contexto familiar. A vítima, que xa fora violada e embarazada fai sete anos polo seu primo irmán, esta vez foi abusada polo seu propio irmán de 33 anos.

Pero os casos non quedan só reservados ao ámbito do doméstico. Desde o aberrante suceso das dúas mulleres con discapacidade mental utilizadas por faccións terroristas como atacantes suicidas en Bagdad, ao escándalo desatado a finais de 2006 no cárcere brasileiro de Ananindeua (Belem) onde unha muller, tamén con discapacidade mental, foi recluída nun pabellón masculino e violada reiteradamente polos presos, mentres un oficial da penitenciaría filmaba a macabra escena, podemos atopar un amplo e aberrante panorama.

En oposición aos pactos de silencio, a impunidade e o prexuizo as organizacións de mulleres con discapacidade e os principais organismos do colectivo puxeron como prioridade o tema e no que vai do ano foron varios os encontros e foros nos que traballaron por lograr unha maior concientización.

Por que as mulleres con discapacidade están desprotexidas?

A principios de 2008, un traballo realizado no Estado Español e dirixido por Soledad Arnau Ripollés, experta en Muller e Discapacidade, analizou o fenómeno social da violencia de xénero contra as mulleres con discapacidade e brindou claras perspectivas para deter estes abusos.

“Falar de muller con discapacidade é falar necesariamente dunha “dobre marxinación”: son mulleres “dobremente” azoutadas por inxustizas sociais propias das que se aplican ás persoas con discapacidade, por ser consideradas tradicionalmente como “discapacitados”, tales como exclusión dos espazos habituais, infravaloración da propia persoa con discapacidade, e das súas capacidades...e, polas inxustizas propias polo feito de ser mulleres. É o que se denomina «Teoría da dobre discriminación ou Teoría da discriminación múltiple»”, afirma Arnau Ripollés, quen tamén ten unha discapacidade.
Pero para poder desmenuzar a gran cantidade de factores que participan deste fenómeno debemos partir dun punto central: as barreiras psicosociales montadas desde unha construción social da discapacidade chea de estereotipos, prexuizos e ignorancia.

Estas barreiras e preconceptos fan que os niveles de educación, formación e emprego das mulleres con discapacidade sexan marcadamente inferiores aos dos homes na mesma condición. Do mesmo xeito que atopan maiores dificultades que os varóns para que se lles recoñeza o dereito á propia sexualidade.
 
Estas situacións xeran á súa vez que a autoestima das mulleres con discapacidade estea condicionada fuertemente polos factores sociais, conflictuando e desvirtuando a súa autopercepción e imaxe social. Do mesmo xeito que as atan a estrita dependencia cara a terceiros.
"O colectivo de mulleres con discapacidades está constituído pola intersección dunha serie de desventaxas que, á súa vez producen discriminación e marxinación, como consecuencia de formar parte de dous grupos sociais que, xa de seu, e cada un polo seu lado, sofren habitualmente grandes cotas de exclusión social e enorme marxinación", comentou Soledad Arnau Ripollés na presentación do seu estudo.
No excelente traballo confeccionado polo proxecto Methis, titulado “Guía sobre violencia e muller con discapacidade”, explícanse ademais certos factores específicos:

-O feito de ser menos capaces de defenderse físicamente.
-Ter maiores dificultades de expresar que recibiron malos tratos.
-Dificultade de acceso aos puntos de información e asesoramento, polas barreiras arquitectónicas e de comunicación.
 -Medo a denunciar por temor a perder os vínculos dos que dependen o seu coidado sanitario, alimentación, etc.
-Vivir frecuentemente en contornas que favorecen a violencia: familias desestructuradas, institucións, residencias e hospitais.


No ensaio “Violencia de Xénero contra a(s) Muller(es) con disCapacidade(s)”, Soledad Arnau Ripollés arrisca ademais outros factores decisivos:

-Aínda que somos a metade de “a Humanidade con discapacidade”, non nos atopamos en paridade con respecto aos nosos compañeiros, os homes con discapacidade, co cal:

-Sufrimos maior “sobreprotección”, si cabo, tanto na contorna familiar como nos espazos institucionalizados.
 
-A sobreprotección xéranos maior dependencia, moral e física, con respecto a “quen nos coidan/encárganse de nós”.
 
-Á súa vez, esta dependencia moral e física nos imposibilita unha independencia económica.

-Ao mesmo tempo, esta sobreprotección produce que teñamos unha moi baixa autoestima, do mesmo xeito que se nos perciba como “mulleres devaluadas”.
-Tanto a baixa autoestima, como a “depreciación social” que padecemos en términos xerais, fai que non se nos considere válidas para ser amantes, esposas, nin nais.

-A excesiva depreciación social que configura a nosa realidade máis inmediata, déixanos en gran indefensión fronte ás diversas accións violentas que podemos sufrir.


Este flaxelo está entramado nunha ampla rede de prexuizos e ausencia de compromiso social, profesional e de Estado, e non haberá forma de que os dereitos destas mulleres sexan respectados e protexidos ata que o tema non sexa prioridade máis aló dos ámbitos de discapacidade. De nada serven a indignación pasaxeira ante o telediario ou o xornal, ou o revuelo e os debates de pacotilla fronte as posibles violacións ou abortos de mulleres con enfermidade mental violadas, si non existe detrás unha definitiva concientización social, compromiso activo e real cos dereitos humanos e programas adecuados para traballar coa problemática.



Accións urxentes e precisas


Fai xa varios anos que o tema intenta tomar a urxencia que merece. A principios do 2001, o CERMI manifestara "a necesidade de poñer en práctica políticas que teñan en conta a especificidade da muller con discapacidade é unha das nosas principais demandas aos poderes públicos, xa que aínda que é importante contar cun marco normativo que prohiba as prácticas discriminatorias, faise igualmente necesario contar con instrumentos que materialicen a igualdade de oportunidades e que reduzan a brecha entre homes e mulleres".*
Todas as organizacións coinciden na necesidade de crear unha cobertura de protección social apoiada na filosofía do Movemento de Vida Independente e dos Dereitos Humanos, que contribúa a dignificar a vida das mulleres con todo tipo de discapacidades.

Tampouco pode esperar o deseño dun plan serio e comprometido para brindar un asesoramento sobre sexualidade a mulleres, adaptado ás distintas discapacidades. Isto axudaría para ampliar as súas ferramentas de independencia e benestar para mellorar a súa autoestima e a súa expansión social.

Mentres máis coñecemento e orientación teñan para desenvolver unha sexualidade sa e plena, máis chances terán para evitar situacións de displacer e detectar posibles abusos.
 
Arnau Ripollés aporta ademais no seu ensaio as seguintes especificidades:

-Ter a capacidade de mirar “con ollos diferentes” á discapacidade, entendéndoa como un problema social que nos incumbe a todas e todos, e que, xa que logo a súa solución tamén é, e debe ser, social.
- Facer posible que sexan as propias mulleres con discapacidades quen se “auto-definan”.

-Recoñecer, en primeiro lugar, que a vida dunha persoa con discapacidade ten valor en si mesma, e que toda “acción violenta” que poida exercerse contra ela debe ser interpretada como verdadeira violación de Dereitos Humanos de Mulleres e Homes con discapacidade(s).
-Fomentar a desinstitucionalización, creando alternativas de vida dentro da comunidade, e que propicien unha verdadeira integración e normalización dentro da sociedade, como mellor vía de autodefensión e de visibilización.

-Fomentar a creación de redes de mulleres con discapacidades, con independencia dos seus tipos e graos de discapacidade que teñan, coa finalidade de que poidan auto-axudarse.


Pero máis aló destes valiosos aportes teóricos e reivindicacións políticas, aínda son necesarias outras voces que se sumen e outras miradas que acompañen e vexan sen reservas, para poder rescatar a problemática do dominio da prensa amarela e do lugar común, para levala a un debate integral que lle quite os precintos e nos involucre na nosa humanidade. Que vulnere as nosas resistencias.

Luís Eduardo Martínez

Fontes:

-María Soledad Arnau Ripollés, Violencia de Xénero contra as Mulleres con discapacidades- Vitoria 04.doc

-Guía sobre violencia e muller con discapacidade/ Proxecto Methis, Iniciativa Daphnes.

- Estudo Nacional sobre mulleres con discapacidades físicas. Center for Research on Women with Disabilities. USA.

Luís Eduardo Martínez. Escritor, xornalista, director de teatro e danza, artista transdisciplinario. Desempéñase desde o ano 2004 como redactor e coordinador xeral do xornal O Cisne, especializado en temáticas de discapacidade. Os seus artigos sociais e culturais publicáronse en Revista DCO (danza e poéticas do corpo, México) e Revista Malabia (A Prata-Montevideo-Barcelona), entre outros medios. En 2009 atópase desenvolvendo un proxecto artístico que reflexiona sobre as relacións entre os xénero e a construción de novos arquetipos masculinos.

www.lemu-martinez.blogspot.com